غم و اندوهى كه خوشى آنان را تيره و تار مىسازد . از اينجا روشن مىشود كه درك و طرز فكرى كه در انسانهاى موحد و مخصوصا در اهل قرآن است غير درك و طرز فكرى است كه ديگران دارند ، با اينكه هر دو طايفه از يك نوع هستند ، يعنى هر دو انسانند ، البته بين دو نقطه نهايى اين دو طرز تفكر مراتب بسيارى هست ، كه صاحبان آن اهل ايمان هستند اما طايفه ديگر بخاطر نرسيدن به كمال تربيت و تعليم الهى ، كم و زياد و يا زيادتر گرفتار انحراف فكرى مىشوند . اين بود آنچه ما مىتوانستيم از كلام خداى تعالى در باره مساله عذاب استفاده كنيم ، ليكن در عين اينكه گفتيم كلمه عذاب در اصطلاح قرآن به معناى عذاب روحى تنها و يا روحى و جسمى است ، چنان هم نيست كه از استعمال اين كلمه در مورد ناملايمات جسمانى فقط ، امتناع بورزد ، و آن را عذاب نداند ، بلكه اين كلمه را در آن مورد نيز به كار برده ، از آن جمله ، از ايوب حكايت كرده كه گفت : « أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ » « 1 » . و نيز فرموده : « وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ . . . » « 2 » كه عذابهاى فرعون به بنى اسرائيل را از طرف خدا امتحان و از طرف فرعون و فى نفسه عذاب خوانده و نفرموده آنچه از ناحيه فرعون به شما بنى اسرائيل رسيد عذاب خدا بود . * ( « إِنَّ اللَّه لا يَخْفى عَلَيْه شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ » ) * در آيه قبلى ، عذاب كفار و منكرين آيات خدا را ، اين چنين تعليل كرد : « زيرا خدا عزيز و داراى انتقام است » و ليكن چون اين تعليل احتياج به ضميمه اى داشت كه به وسيله آن مطلب تمام شود زيرا ممكن است كسى عزيز و داراى انتقام باشد ليكن كفر بعضى از كفار برايش پنهان مانده باشد ، و در اثر بىخبرى از آن ، كفار نامبرده را عذاب نكند به همين جهت و براى اينكه بفهماند هيچ چيزى بر خدا پوشيده نيست ، جمله مورد بحث را اضافه كرد ، و فهماند كه به همان جهت كه عزيز است چيزى بر او پوشيده نيست ، نه از محسوسات و نه از معنويات غايب از حس . ممكن هم هست مراد از جمله : * ( « شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ » ) * اعمال بدنى و قلبى باشد ، به همان توجيهى كه در آيه شريفه : « لِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 3 » گذشت .

--> ( 1 ) خدايا شيطان مرا دچار گرفتارى و عذاب كرده . سوره ص آيه 41 . ( 2 ) اعراف آيه 141 . ( 3 ) سوره بقره آيه 284 .